Liturgie en eredienst

'…Preken op basis van door een chatbot gegenereerde tekst? Kan dat, mag dat? Kan het gebruik ervan gekwalificeerd worden als 'bediening van het Woord' in de eredienst? Wil en kan ik zo naar Gods Woord – dat is preken toch – luisteren? Dat zijn vragen die we onvermijdelijk zullen moeten beantwoorden…'

Ze leven breed is, zo is onze ervaring. Inmiddels hebben we ook uit verschillende hoeken daar antwoorden op gehoord. Die willen we graag delen.

Maar eerst laten we iets zien dat het gevoel 'waar-gaan-we-heen-met-AI' versterkt.

Het internetmagazine Cvandaag heeft enkele maanden geleden namelijk een grap uitgehaald. Zij hebben stiekem met AI (Artificial Intelligence) 'volledig uit het niets een aanbiddingsartiest: Elise Noor' gecreëerd. Die Elise bestaat niet.

Haar foto is door AI gegenereerd en binnen korte tijd produceerden ze, eveneens met AI, een mini-album van vijf nummers. De songteksten schreven ze grotendeels zelf maar de muziek, zang en productie lieten ze door AI verzorgen. En ook, ze plaatsten de muziek op Spotify onder haar naam en promootten haar via eigen kanalen!

Hadden mensen door dat het om een nepartiest ging? Volgens Cvandaag waarschuwden 'meerdere mensen' dat Elise mogelijk een niet-bestaande artiest was. Maar tegelijk gebeurde er iets onverwachts, schreef het blad: 'een directeur van een christelijke radiozender overwoog een nummer van Elise tot ‘hit van de week’ te maken en verschillende christelijke musici toonden oprechte interesse in haar muziek'…

Dus nu de 'prangende vraag': hoe kunnen we nog echt van nep onderscheiden? En daarbij gaat het niet alleen om muziek. We weten inmiddels dat AI je stem en zelfs je gezicht kan kapen en die manipuleren. Het misbruik ligt voor de hand!

Cvandaag stelt vragen die de vorige keer ook bij ons opkwamen:

'AI wordt al gebruikt bij het schrijven van preken, pastorale ondersteuning, persoonlijke geloofsgroei, evangelisatie, gemeenteopbouw en Bijbelstudie. En die ontwikkeling zal alleen maar versnellen. Maar is er een grens? En zo ja: waar ligt die? Kunnen we christelijke muzikanten, predikanten, pastors en pastoraal werkers ooit vervangen door een computer? Of doven we daarmee iets wezenlijks uit: het werk van de Heilige Geest?

Het blad wil er de komende tijd veel aandacht aan geven, is daar al aan begonnen. Met als kernvraag die we de vorige keer ook stelden

Is het geoorloofd om een preek te maken met behulp van AI?

Ze vonden drie theologen die daar wel op wilden reageren. Laten we luisteren.

Antwoorden van drie theologen

Cvandaag, 10-02-26

In een interview van Sivan Bruinstroop worden drie theologen bevraagd: AI-theoloog en docent ethiek Jack Esselink (voorganger Vrije Evangelische Gemeente, Elburk), ds. W. A. Zondag (Gereformeerde Gemeente, Dordrecht) en spreker en aanbiddingsleider Jannica van Barneveld (Evangelisch kerk Mozaïek 0318, Arnhem). Een behoorlijk gemêleerd gezelschap dus. Hun antwoorden gericht op onze kernvraag vatten we eerst even generaal samen.

Er wordt geconstateerd dat predikanten en voorgangers een hoge werkdruk ervaren door elke week een preek gemaakt moet worden, terwijl er tegelijkertijd aandacht voor pastoraat, de catechese en tal van andere activiteiten moet zijn. Dat maakt de aantrekkingskracht om AI te gebruiken wel groter. Maar de vraag is komt dan 'de authenticiteit van de boodschap, de doorleving van de preek en de betrokkenheid en werking van de Heilige Geest niet in geding?'

Toch stellen alle drie geïnterviewden dat een hulpmiddel als ChatGPT bij de preekvoorbereiding ingezet kan worden. Dat doen ze ook alle drie. Maar er zijn wel 'duidelijke voorwaarden aan het gebruik ervan'.

We proberen de drie visies eerst afzonderlijk weer te geven om vervolgens enige verschillen te ontdekken.

Ethicus en theoloog Esselink
Een preek maken bestaat uit veel stappen en onderdelen: informatie verzamelen, persoonlijk gebed, mediteren. Net als commentaren en gesprekken met anderen kan in dat proces AI prima functioneren als hulpmiddel, b.v. als informatiebron of als sparringpartner om zo de kwaliteit van preken te verbeteren. Jonge(re) predikanten die nog zoeken naar hun eigen stijl en taal kunnen AI gebruiken om te experimenteren met vormen en accenten. In de opleiding moet er goede aandacht voor deze digitale vaardigheid zijn.
De echte leidende vraag is: waarvoor gebruik je AI en met welke intentie? Jij blijft verantwoordelijk voor de verkondiging! Gebed en inspiratie hoeven niet te worden bedreigd door AI, er zijn op dat punt geen verschillen met b.v. 'een volle boekenkast'.
En de gemeente zal het gebruik van AI 'niet direct merken', zij ziet de persoon.

Ds. Zondag

De predikant vindt elk 'verantwoord' hulpmiddel dat goede informatie biedt te gebruiken. Dus moeten we AI niet 'demoniseren' maar ook niet 'naïef' gebruiken. Het hulpmiddel mag 'nooit leidend' worden maar moet ondersteunen, verdiepen. Het mag dus ook nooit de preek zelf vervangen. ChatGPT is vooral behulpzaam voor verkennende en educatieve onderdelen.

Een preek maken blijft echt handwerk: 'Je leest, je bidt, stelt vragen en soms loop je ook vast'. Zo wordt een Schriftgedeelte je eigen en zal het bij de toehoorder ook veel meer binnenkomen want het is 'doorleefd'. 'Het Woord dat je preekt moet echt je eigen woord zijn geworden', je moet het 'doorleefd' hebben. Dat zullen luisteraars merken.

Aanbiddingsleider Van Barneveld
Ook Van Barneveld wil AI gebruiken maar 'pas wanneer de kern van haar preek al staat', dus nadat er al zelf 'met de tekst geworsteld, erover gemediteerd en ervoor gebeden is'. AI kan dan gebruikt worden om teksten 'scherper of kernachtiger te formuleren'.

Jonge predikanten moeten vooral investeren in goede spreektraining en bijbelleesmethodes en niet afhankelijk worden van AI.

Een tekst voor een preek moet eerst zelf worden 'doorleefd', 'schuren' aan eigen leven. Er moet ruimte voor Gods Geest zijn. Dus tijd nemen voor 'worstelen met het Woord'. Zo ontstaat een 'authentiek product' dat zelf verwondert en ook anderen laat verwonderen.
Dit proces 'met God' kan bedreigd worden door gebruik van AI. Ook onder invloed van enorme tijdsdruk elke week.

Samenvattend

Ondanks de verschillende achtergronden blijkt als gemeenschappelijk gevoelen dat AI bruikbaar is in het proces om een preek te maken. Maar het is ook duidelijk dat bij de een grotere terughoudendheid is dan bij de ander. Dan gaat het vooral om de fase waarin de techniek wordt gebruikt en de mate waarin het tool wordt toegepast. Als we het goed taxeren is er een nogal diepgaand verschil, in elk geval sterk verschillende accenten, tussen Esselink en de anderen als het gaat om de betrekking van Gods Geest bij het preken maken. En dan gaat het niet alleen om het uiteindelijk 'product' maar ook wat het betekent voor het proces van en doet met de prekenmaker.

De volgende keer hopen we iets weer te geven van opvattingen aan Theologische Universiteit Apeldoorn en de Theologische School van de Gereformeerde Gemeenten in Rotterdam.

Wordt vervolgd