Deze Baäl antwoordt wél – 3
D.J. Bolt
07-03-26
We geven nog twee geluiden door die we vonden in het RD over het gebruik van Artificial Intelligence (AI) voor het maken van preken. Het blad interviewde (12-01-26) de preekkundedocenten ds. A.Th. van Olst (Theologische Universiteit in Apeldoorn (TUA)) en ds. A. Schot (Theologische School van de Gereformeerde Gemeenten in Rotterdam (TSR)). Het ging m.n. over het gebruik van een AI-tool dat ds. W.M. Otte (PKN) ontwikkelde voor het maken van preken.
In het RD (09-01-26) geeft de predikant-ontwerper aan wat de functionaliteit en mogelijkheden zijn van dit gereedschap dat we voor het gemak maar even als RefoRob(ot) duiden. Eerst een indruk ervan.
RefoRob
Het AI-tool van ds. Otte dat is ingericht op gebruik in de PKN, kan preekschetsen geven met voorstellen voor liederen, exegetische informatie, en dat in tien verschillende stijlen. Daarvoor moet het tool gevoed worden ('geprompt') met drie gegevens: de datum in verband met de fase in het kerkelijk jaar, de kerkelijke gemeente waar de dienst gehouden zal worden en het Schriftgedeelte dat de predikant wil behandelen.
Behalve de preekschetsen levert het tool ook exegetische informatie, inzicht in het politieke stemgedrag van gemeenteleden en mogelijke geloofsvragen die zij hebben.
Ds. Otte 'weet zeker' dat AI predikanten kan helpen om hun werk te verbeteren. Het zal predikanten veel werk uit handen nemen. Want de 'tijd die ze nu steken in het doorbladeren van psalm- en liedboeken op zoek naar gepaste muziek, kunnen ze dan aan andere zaken besteden, zoals het maken van een werkvertaling uit de grondtalen.' Een preek is 'een van de meest ingewikkelde literaire genres'. Om zoiets te maken is een goed taalgevoel, verbeelding, het vermogen om de Bijbeltekst te exegetiseren, kennis van het publiek nodig. Daarbij heeft ook de spiritualiteit van de predikant invloed. Met RefoRob kan 'het niveau van preken omhoog' worden getild, aldus Otte.
Werking
RefoRob is zo geprogrammeerd dat er een liturgie uit komt waarin alle elementen logisch op elkaar aansluiten: een bloemschikking die past bij de kleur van het kerkelijk jaar, motieven voor het gebed, kindermoment, enzovoort. Ze ontvangen allemaal een eigen opdracht. Het robotprogramma zet die verschillende onderdelen zet op een rij, zodat elk volgend element informatie gebruikt uit het voorgaande. Zo wordt het resultaat een liturgie waarin de elementen logisch op elkaar aansluiten!
Voor het genereren van de preekschets kan de gebruiker kiezen uit tien stijlen, zoals solidair, poëtisch, rabbijns, literair of apocalyptisch. Bij de solidaire stijl bijvoorbeeld, kan de opdracht worden gegeven om te schrijven in de lijn van Dorothee Sölle, met daarbij een gebruiksinstructie (prompt) van haar theologie. Ook kan RefoRob gesuggereerd worden zelf op internet op zoek te gaan naar informatie over haar.
Verder heeft Otte structuren/modellen ingebouwd, zoals bijvoorbeeld 'ellende-wanhoop-evangelie-hoop-oproep', waaruit de predikant kan kiezen.
Verschillen
De ontwerper geef aan dat zijn tool betrouwbaarder is dan robots als ChatGPT en Perplexity, want die kunnen 'hallucineren', zoals hij dat noemt. Ze verwijzen bijvoorbeeld naar werken van ds. G.H. Kersten die hij nooit geschreven heeft! Dat kan niet bij zijn Otte's tool dat uitsluitend van echt bestaande informatie gebruik maakt.
Weging
Ds. Otte erkent dat een kerkdienst voorbereiden ook 'worstelen met de Bijbeltekst' inhoudt. Dat doet zijn tool natuurlijk niet. Maar volgens hem 'staat een juiste exegese daar los van. En de context van een gemeente, haar vragen, daar kan RefoRob prima in voorzien.'
De ontwerper verwacht niet dat de gemeenteleden de robotpreek enorm gaan wantrouwen. Om te checken hoe deze worden ontvangen heeft hij een 'feedbacktool' ontworpen zodat gemeenteleden met cijfers van 1-10 de verschillende onderdelen van de dienst kunnen waarderen.
Tenslotte, vergelijk dit ook met de huidige preekpraktijk, zegt Otte: predikanten gebruiken volop commentaren om zich te laten inspireren. Ook die kunnen hem verleiden. Dit tool helpt goed in de beperkte tijd die je hebt.
Tot zover een samenvatting van een enthousiaste dominee-ontwerper van een 'preekrobot'. Maar nu enig commentaar van de eerder genoemde collega-pastors.
Commentaar
De beide preekkundedocenten, ds. Van Olst (TUA) en ds. Schot (TSR),
zijn zeer onder de indruk deze AI techniek. Maar 'een warme aanbeveling' van de RefoRob doen de docenten bepaald niet. Integendeel.
Wat zijn hun moeiten ermee?
Een preek maken is volgens ds. Schot inderdaad ambachtelijk werk maar 'preken worden niet in de eerste plaats gemaakt, maar geboren. Je kunt het vergelijken met het wonder van nieuw leven. De moderne wetenschap kan behulpzaam zijn bij de geboorte maar het wonder moet een wonder blijven.'
Als test vroeg Schot ChatGPT of AI geschikt is bij 'de voorbereiding van een bevindelijk-gereformeerde preek'. ChatGPT zag drie gevaren: de preek zou diepgang verliezen; er zouden mogelijk theologische onjuistheden in terechtkomen; het zou een verarming van het persoonlijk predikantschap betekenen…
Ook ds. Van Olst is niet erg positief. Hulpmiddelen mag je wel gebruiken, maar je moet het proces van de voorbereiding van de eredienst niet uitbesteden, zegt hij. RefoRob is 'erg productgericht', terwijl je als predikant toch juist bezig wilt zijn met die Bijbeltekst, ernaar luisteren. Dat proces is heel belangrijk. Het is voor een predikant de tijd voor de omgang met de Heere Zelf: 'Hoe breng ik dit Woord van U bij de hoorders?, er moet ruimte blijven voor de worsteling in de studeerkamer.' RefoRob maakt veel keuzes voor je terwijl dat biddend en onder de leiding van de Heilige Geest zélf moeten doen.
En leidt het gebruik van AI ook niet tot 'afstomping' en 'verlies intelligentie'? (neuropsycholoog Erik Scherder).
Ds. Van Olst ziet overigens wel, gezien de verschillende liedboeken in zijn CGK kerken, een goede toepassing voor het vinden van liederen.
Tot slot, 'het gaat er allereerst om dat een preek naar de zin en mening van de Heilige Geest is', zo vat ds. Van Olst zijn overtuiging samen.
In een slotartikel hopen we dit onderwerp af te ronden en ook de vraag te beantwoorden: willen wij naar 'gerobotiseerde preken' luisteren? En wat zijn o.i. (ook) gevaren van de ontwikkeling op dit terrein?
Wordt vervolgd