Bonder
D.J. Bolt
14-11-26
Zo maar een gesprekje met een onbekende.
‘Wat ben jij?’
‘Ik ben gereformeerd, ben lid van een Gereformeerde Kerk.
En jij?’
‘Ik ben een bonder.’
Ik doe even onnozel.
‘Bonder? Lid van een Bondskerk?’
‘Nou nee, lid van de Gereformeerde Bond.’
‘Maar een ‘bond’ is toch geen kerk?’
‘Klopt, ik ben lid van de Protestantse Kerk in Nederland, de PKN.’
‘Aha, je bent dus protestants.’
Ik bespeur enige aarzeling.
‘Ja, maar ook gereformeerd.’
‘Dus PKN-GB zeg maar.
Kan dat?’
Het is precies deze vraag die de secretaris van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond, A. Zwerus, aan de orde stelt in De Waarheidsvriend van 5 november 2026. We zijn dus aan het goede adres met onze vraag.
Zweres had een probleem toen hij een keuzevraag op een enquêteformulier moest beantwoorden: van welke ‘kerkelijke gezindte’ was hij lid? Er waren twee mogelijkheden: PKN en PKN-GB. De secretaris koos haast vanzelfsprekend voor de tweede optie, PKN-GB. Maar bij nader inzien heeft hij het principieel bij de organisatie achter de enquête herroepen: het moest toch PKN zijn. Zwerus wijdt er een heel artikel aan, getiteld Waarom 'PKN–GB wringt'. We proberen hem te volgen in zijn overwegingen en stellen er onze vragen bij.
Wat is de Gereformeerde Bond (GB)?
Allereerst benadrukt Zwerus wat de GB niet is: geen kerk, geen kerkverband en ook geen 'zelfstandige denominatie binnen de PKN'. Hij keert zich tegen de ‘neiging om stromingen binnen de PK te verzelfstandigen tot afzonderlijke 'identiteiten'’. 'PKN-GB' wordt soms zelfs gebruikt als aanduiding van een kerkelijke gezindheid als voorwaarde bij een sollicitatieprocedure. Mag niet, PKN-GB is géén eigen identiteit.
Maar wat is de GB dan wel? Het wordt ons niet helemaal helder. Temeer omdat wat verderop in het verhaal, Zwerus toch weer met identiteit aan komt zetten:
‘Wie lid is van de PKN en zich verbonden weet met de visie van de Bond, kan die verbondenheid niet alleen als identiteit benoemen, maar ook concreet vormgeven door lid [van de Bond, djb] te worden.’
Toch identiteit dus? Het is ons niet duidelijk, temeer omdat de GB hoge idealen heeft. GB wil
'geen institutionele ruimte voor een aparte denominatie, maar wil vanuit het midden van de kerk bijdragen aan gesprek, toerusting en bezinning, met het verlangen dat de gehele kerk zich laat gezeggen door Schrift en belijdenis'.
Prachtig streven natuurlijk maar in principe is dit de taak van elke gemeente, zelfs van elk kerklid.
Geen 'institutionele ruimte' zal bedoelen dat de organisatie niet een formele plek heeft in het kerkordelijk leven, zoals een synode of een classis. Maar ook dat lijkt verderop in Zwerus' verhaal toch weer anders. In het kader van werving van leden voor de organisatie schrijft hij:
'Het lidmaatschap draagt bij aan toerusting en theologische bezinning, aan de ondersteuning van gemeenten en aan de aanwezigheid van de Bond in kerkelijke en academische contexten. De kracht van de Gereformeerde Bond ligt niet in een grote groep sympathisanten die zich met een bepaalde identiteit vereenzelvigt, maar in een gedragen vereniging van leden die zich verbinden aan een gezamenlijke opdracht, uit liefde voor de kerk.'
Maar de omvang van de GB wordt wél een factor van belang gedacht. Er worden zelfs getallen genoemd:
'De Gereformeerde Bond telt zo'n 8.000 leden. Tegelijk is er naar schatting een veel grotere groep van 200.000 tot 240.000 PKN-leden die zich verwant weet met de gereformeerde prediking en visie zoals de Bond die verwoordt.
Dat verschil laat zien dat er een groot geestelijk en kerkelijk potentieel is dat zich niet automatisch vertaalt in daadwerkelijke betrokkenheid bij de vereniging. Juist die brede verbondenheid kan uitgroeien tot een steviger basis voor het werk van de Gereformeerde Bond. Een groter en breder gedragen ledenbestand kan de stem van de Gereformeerde Bond binnen de PKN bovendien meer gewicht geven.
Maar daarvoor is ook betrokkenheid bij de meerdere vergaderingen van de kerk nodig. Niet als exclusieve groep naast de kerk, maar als een bewuste en betrokken stem in de kerk.'
De GB wil binnenkerkelijk aanwezig zijn in 'kerkelijke en academische contexten', zelfs in 'meerdere vergaderingen' (synodes, classis) met zoveel mogelijk leden in de achterban. Dat is kennelijk het doel. Zodat de GB zich kan presenteren met 'Wij zijn van de grote GB, houdt rekening met ons!'
Is dit echt kerkelijk/Schriftuurlijk denken? Lijkt het niet op binnenkerkelijke partijschap-vorming die de Schrift afwijst, zoals in 1 Korinthiers 1:10vv?
De missie van GB
Het streven van de Bond komt voort uit 'liefde voor de kerk', schrijft Zwerus.
De bondssecretaris verwoordt de missie van zijn organisatie als volgt:
‘… bevorderen dat de Protestantse Kerk in Nederland leeft in gehoorzaamheid aan Gods Woord en gebonden blijft aan de gereformeerde belijdenis van de Reformatie, zoals verwoord in de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels.’
Daaraan heeft de PKN ‘zich in de grondleggende artikelen van haar kerkorde verbonden’, aldus de secretaris. Maar, vragen wij, dit is toch niet volledig? Want wat lezen wij in de kerkorde van PKN Ordinantie 1 – Het belijden?:
Ord. 1-1. Het belijden van kerk en gemeenten
1. In het belijden van de kerk zijn de gemeenten verbonden met de belijdenis van het voorgeslacht, waarbij de hervormde gemeenten en de gereformeerde kerken zich in het bijzonder verbonden weten met de belijdenisgeschriften van de gereformeerde traditie en de evangelisch-lutherse gemeenten in het bijzonder met de belijdenisgeschriften van de lutherse traditie.
2. De kerk erkent en respecteert deze bijzondere verbondenheid van de gemeenten.
3. De gemeenten erkennen en respecteren de (bijzondere) verbondenheid van andere gemeenten ten aanzien van de belijdenisgeschriften en zijn geroepen om in gehoorzaamheid aan het Woord van God te volharden en te groeien in het gemeenschappelijk belijden van de kerk.
4. Het bepaalde in dit artikel is van overeenkomstige toepassing op de wijkgemeenten.
Het gaat dus niet alleen om de gereformeerde belijdenisgeschriften zoals Zwerus die hierboven opsomde, maar ook om de Onveranderde Augburgse confessie en de Catechismus van Luther, de Verklaring van Barmen en de Konkordie van Leuenberg, zo lezen we op website van de PKN (protestantsekerk.nl/kerkorde/kerkorde-van-de-protestantse-kerk). Een beetje versluierend wordt gesproken over 'in het bijzonder verbonden'. Dat is voor te stellen gezien de historisch afkomst van de kerken, maar toch verbonden! Geldt ook voor leden van de GB!
Het voert te ver om de verschillen aan te geven tussen deze belijdenissen. Maar die zijn er wel degelijk! Bijvoorbeeld: de Lutherse belijdenis meent dat Christus lichamelijk aanwezig is bij het Avondmaal i.t.t. de gereformeerde belijdenis (vergelijk het met HC Zondag v/a 80). Ook dat de doop het middel is waardoor God genade schenkt. En zo is nogal wat meer te noemen.
Dat het niet om onderschikte punten gaat bewijst ook de geschiedenis in deze eeuw. De Hervormde Kerk ging in 2004 niet mee de vorming van de PKN maar gescheiden verder als Hersteld Hervormde Kerk op de basis van de Schrift en de gereformeerde belijdenissen alleen.
Leer en leven
Wij voelen veel sympathie voor de Bonders. Met veel artikelen in De Waarheidsvriend kunnen we van harte instemmen. We ervaren dat zij vast willen houden aan de Schrift en leer zoals die in de gereformeerde belijdenisgeschriften wordt beleden.
En toch.
Wij kunnen maar niet begrijpen hoe je kunt leven in een kerk waarin je als gereformeerde belijders dezelfde positie hebt als vrijzinnigen. Waar fundamentele geloofsstukken worden geloochend. Waar Jezus Christus hooguit een voorbeeld van liefde en verdraagzaamheid is, maar 'verzoening door voldoening' iets uit de oude theologendoos wordt geacht. Of waar zelfs zonder tucht het historische bestaan van God en Christus kan worden ontkend.
Mag je je dan deze gemeenschap echt Kerk noemen, Lichaam van Christus, Gemeenschap der heiligen?
De missie van de GB zoals boven aangegeven klinkt sympathiek. Maar waar is de gehoorzaamheid aan de Heer van de Kerk? Die beveelt zonde uit het kerkelijk leven weg te doen. Niet alleen maar met een mooie missie, maar ook met daadwerkelijk optreden tegen hen die niet van de Kerk zijn. Dat is toch wat we ook belijden in de gereformeerde belijdenis (NGB art. 27-29). Dat is toch naar de Schrift, vergelijk 2 Joh.:10 en zoveel andere plaatsen.
Is men zich ervan wel bewust hoe christelijk leven wordt ondermijnd door beïnvloeding van allerlei ketterijen? Waar jongeren maar ook ouderen het slachtoffer van worden? Denk ook aan heel concrete zaken als het toestaan van de vrouw-in-ambt, allerlei onschriftuurlijk seksuele relaties. We menen de gevolgen te zien in onze samenleving waar tot in de hoogste regionen de losbandigheid welig tiert.
Er is een diep verlangen naar kerkelijke eenheid, ook bij ons. Wat zouden we graag met de Bonders een eenheid vormen. Maar wel in een Kerk die in haar handelen daadwerkelijk ernst maakt met het fundament waarop zij staat.